|
|
||
|
ERZURUMLU EMRAH (19. YÜZYIL |
||
|
"Gaflette geçirme ömrünü EMRAH Kime arz edersin halini EMRAH Hale tebdil eyle kalini EMRAH Seni guş edecek şefkat kalmadı"
Böyle söylemiş Erzurum'la Emrah... İnsanlar da O'nu dinleyecek şefkat bile kalmadığından söz etmiş ünlü ozanımız... Halbuki; ölümünün üzerinden yıllar, asırlar akıp geçse de O'nun şiirleri edebi kitaplarımızı süslemekte, Emrah'tan bizzat dinliyemiyenler de halk müziğimizin en usta sanatçılarından tutun da Türk San'at Müziğimizin bestelerine varıncaya kadar Erzurumlu Emrah bu gün şefkatle, sevgiyle dinlenilmektedir. O; Erzurum ismini, Millî Sınırlarımızın dışına taşımış, üstelik halk edebiyatımızda büyük izler bırakarak ebediyete göç etmiştir. Ölümünden sonra hakkında 180 kitap, yüzlerce makale yazılan başka bir şairimiz (ozanımız) var mıdır? Gazi Üniversitesi Öğretim Üyeleri'nden Yrd. Doç. Dr. Ali Berat Alptekin, Erzurumlu Emrah için şöyle yazmıştır: "19.y.y şairlerinden olan Emrah, Erzurum ili'nin Ilıca Bucağı'na bağlı Manbura Köyü'nde" doğmuştur. O'nun Erzurumlu olduğunu aşağıdaki mısralarda da bulabiliriz. Ne aşıklar çıkıptur Erzurum'dan leyk Emrahî Bu esnada hakikat bezminin üstadı ben çıktım O'nun doğum tarihi kesin olarak bilinmemektedir. Ziyaeddin Fahri (Fındıkoğlu) ye göre Emrah 1230-1235 (1814-1819) yılları arasında doğmuş olabilir. Eflatun Cem (Güney) ise o'nun 1191-1199 (1777-1784) tarihleri arasında doğmuş olacağı kenaatindedir. Görüldüğü gibi kaynaklar arasında epey farklılıklar vardır. Bunu yukarda gösterdiğimiz iki kaynakta kolayca görmekteyiz. Çeşitli kaynaklar O'nun genç yaşlarında Erzurum'da bulunduğu ve orada "Halidiye" Tarika-tına intisap ettiği hususunda birleşirler. Aşağıdaki mısralar da, bu görüşümüzü kuvvetlendiren unsurlar arasındadır. Sende bulduk hasılı şeyhim taalallah'ı biz Ey tarikat bahrinin umanı ya Halid meded Destgir olsun sana her demde Allahussamed Der-i vala'i pire nice yıllar hidmetim vardır Kitab-ı aşkı tefsir eylemeklik kudretim vardır Bazı araştırıcılar O'nun Bektaşi olduğunu ileri sürmüşlerdir. Ancak daha sonraki araştırmalarda O'nun Bektaşilikle alakasının olmadığı görüşü kuvvet kazanmıştır. O,sünni akidelere bağlı olup, daha çok Nakşibendilik kanaatlerini benimsemiştir. Emrah Erzurum'dan ayrıldıktan sonra Anadolu'nun çeşitli illerini "Sivas, Tokat, Kastamonu, Niğde, Çankırı" gezmiştir. Küçük yaşta gurbete çıktığını aşağıdaki dörtlüğünde şikayet yoluyla dile getirmektedir. Çok görüb geçirdim gurbet çilesin, Fark eyledim ben-i adem hillesin Ya tıfıldan beri felek sillesin Yiye yiye Emrah üstad olmuşum. Yıllarca gurbet gezen Emrah'ın basından birkaç da evlilik geçmiştir. Bir müddet Sivas'ta oturan Emrah, ömrünün sonuna doğru Tokat ili'nin Niksar İlçesi'ne yerleşmiştir. Öldüğü vakit Niksar'ın Karşıbağ Mahallesi'nin Tekkebayırı Semti'ndeki mezarına defnedilmiştir. Emrah'ın mezar taşına 1271 (1854) tarihi yazılmışsa da O, bu tarihten sonra da ölmüş olabilir. Aşağıdaki mısralar da bu görüşümüzü kuvvetlendirmektedir. Sene bin iki yüz yetmiş besinde Kalmaya islam’ın hiç rahatları Ahmet Talat (Onay) O'nun 1281 (1864yde ölmüş olduğunu tahmin ederken, Bursalı Mehmet Tahir Efendi 1293 (1876) tarihini vermektedir. Bütün araştırmaların ortak tarihi ise 1860 yılıdır. Erzurumlu Emrah'ın şiirlerinin bir kısmı Erzurumlu Abdulaziz Efendi tarafından 1332 (1916) tarihinde İstanbul'da bastırılmıştır. 56 sahife tutarındaki bu eserde tamamı aruz vezniyle olmak üzere 214 manzumeye yer verilmiştir. Elde bulunan bir başka külliyat ise Emrah'ın çırağı Tokatlı Nuri tarafından hazırlanmıştır, bu divanda Emrah'ın 348 manzumesine yer verilmiştir. Sadettin Nüzhet Ergun adı geçen divandaki şiirleri şöyle tasnif etmiştir. (Türk Şairleri 1271-1272) 1. Failün /failatün/falitan/failün vezninde 101 divan 2. Mefailün /meafilün/mefailün/mefailün veznin-de 47 semai. 3. Mefülü /mefailü/mefailü/faülün vezninde 46 kalenderi. 4. Failatün /failatün/failatün/failün vezninde 4 gazel. 5. Müstefilün/müstefilün/müstefilün/müstefilün vezninde 1 gazel. 6. Mefailün /mefailün/faülün vezninde 1 gazel 7. Biri semai, üçü kalenderi yedeklisi olmak üzere 4 müstezad 8. 11 Müseddes 9. 4 Muhammes 10. Biri "mutarraf' olmak üzere 2 tahmis (Zühdî ve Sidkî'nin gazellerine) 11. 1 Murabba 12. Müfteilün /müfteilün vezninde 1 terziname 13. 770 beyitli 121 koşma 14. 6 beyitli 1 yedekli koşma 15. 156 beyitli 3 destan Emrah, şiirlerini aruz ve hece vezinleri ile yazmıştır, ancak, hece ile yazdığı şiirlerinin yanın-da, aruzla yazdıkları çok zayıf kalır. Bu tür şiirleri nazım tekniği itibariyle diğerlerine göre daha kusurludur. Emrah; Fuzuli, Baki, Nefi, Nedim, Şah İsmail, Hatai vs. ye de nazireler yazmışsa da bunlar asıllarına göre çok zayıftır. Türk Halk Şiiri'nin başta gelen problemlerinden birisi de şairlerin şiirlerinin birbiriyle karışmış olmasıdır. Bu karışıklığın çeşitli sebebleri olabilir. Fakat bunların içerisinde en önemlisi, şairlerin birbirlerinin şiirlerini alıp mahlasını değiştirmesi gelir. Bu husus halk şiirlerimizin her devresinde görülmektedir. İkinci önemli husus halk şairlerimizin (aşıkların) aynı mahlası almaşı ile ilgilidir. Bilindiği gibi 17. yüzyılda da bir Emrah'ın yaşadığını çeşitli kaynaklardan öğrenmekteyiz. Karacaoğlan'da olduğu gibi, bu iki Emrah'ın şiirlerinde de karışıklığın olduğu muhakkaktır. Her ne kadar iki Emrah arasında 200 sene geçmişse de halk muhayyilesi bu iki şairi (aşığı) daima sevmiştir. Tabii bu sevgi onların karıştırılmasına da sebep olmuştur. Çeşitli araştırıcılar iki şairin (aşığın) şiirlerini birbirinden ayırma yollarını denemişlerdir. Bunda başarılı olunup olunmadığını ise şimdilik söylememiz mümkün değildir. Ancak aşağıdaki hususların yardımıyla iki Emrah'ın şiirlerini birbirinden ayırmamız imkan dahilindedir. 1. Erzurumlu Emrah'ın şiirlerinde divan şiirinin tesiri görülür. Oysa Ercişli Emrah'ın şiirleri oldukça sade ve pürüzsüzdür. 2. Erzurumlu Emrah'ın medrese tahsili yapmasına karşılır, Ercişli bu tahsilden uzak kalmıştır. 3. Ercişli, Emrah badelidir. Erzurumlu ise bade içmemiştir. 4. Ercişli, din ve tasavvuf işlerine karışmamıştır, tamamıyla dünya adamıdır. Erzurumlu ise özden olmasa bile din ve tasavvuf işleriyle uğraşmıştır. 5. Erzurumlu, medreseye devam ettiği için halk şiiri türlerinin yanında divan, kalenderi, semai, gazel de yazmıştır. Biz onu bu yönü ile bir "kalem şairi" sayabiliriz. Ercişli ise aruzu bilmez. Şiirlerim hece vezni ile söylemiştir. 6. Erzurumlu Emrah bir tarikat adamıdır. Ercişli'nin ise tarikatle ilgisi yoktur. 7. Erzurumlu'nun şiirleri tamlamalarla, yabancı kelimelerle örülüdür. Ercişli'ninki ise Er-zurumlu'ya göre daha sadedir. 8. Her iki şair de şiirlerinde kendi yörelerinin ağız hususiyetlerine bağlı kalmışlardır. Erzurumlu Emrah'tan Seçmeler: Emrah'ın "Sabahtan uğradım ben bir fidana" mısralarıyla başlayan koşması çok popülerdir, ve halk türkülerimiz meyanında bestelenmiştir. Sabahtan uğradım ben bir fidana Dedim: Mahmur musun? Dedi ki yok yok. Ak elleri boğum, boğum kınalı Dedim: Bayram mıdır? Dedi ki yok yok. Dedim: inci nedir? Dedi: dişimdir Dedim: Kalem nedir? Dedi: kaşımdır. Dedim: Onbeş nedir? Dedi: yaşımdır Dedim: Daha var mı? Dediki:yok yok Dedim: Ölüm vardır. Dedi: aynımdır Dedim: Zulüm vardır. Dedi: boynumda Dedim: Ak gerdanın? Dedi: koynumda Dedim: Göster bana. Dedi ki yok yok. Dedim: Erzurum nedir? Dedi ilimdir Dedim: Gider misin? Dedi: yolumdur Dedim: Emrah nendir? Dedi: kulumdur Dedim: Satar mısın? Dedi ki yok yok. Emrah'ın Türk San'at Müziği dalında bestesi yapılan bir koşması da şöyledir. Ayrıca Halk Müziği dalında da bestelenmiştir. Tutam yar elinden tutam Çıkam dağlara dağlara Olam bir yaralı bülbül İnem bağlara bağlara Birin bilir binin bilmez Bu dünya kimseye kalmaz Yar ismini desem olmaz Düşer dillere dillere Emrah eder bu günümdür Arşa çıkan tütünümdür Yara gidecek günümdür Düşem yollara yollara
GEZER Gene bahar oldu açıldı güller, Bülbül-i şey dalar bağlarda gezer, Bir saçı Leyla y a meyil verenler, Elbet Mecnun olur dağlarda gezer. Ne sönmez ateştir aşkın ateşi, Gittikçe arturur serde savaşı, Yar senin aşkından çeşmimin yaşı, Bahar seli gibi çağlar da gezer Emrah tek tıfıldan bağrı yanıklar, Bezm-i mahabbette kalbi sadıklar, Ma'şukundan cüda düşen Aşıklar, Rüz ü şeb ah eder ağlar da gezer.
UYANDIM Dedim dilber sen de sevdakar mısın? Dedi senden evvel nare ben yandım, Dedim doğru söyle bana yar mısın? Dedi sadık yarim gönülden andım. Dedim gel ağyarı feramuş eyle, Dedi terk eyledim gönlüm hoş eyle, Dedim cam'ı aşkı sen de nüş eyle, Dedi çoktan anı nüş edip kandım. Dedim gerdanına benler dizilmiş, Dedi görenlerin kalbi üzülmüş, Dedim mahmur musun gözler süzülmüş, Dedi hab-ı nazdan şimdi uyandım. Dedim Emrah gibi var mı aşığın, Dedi elbet benim senin layığın, Dedim halinden bil bağrı yanığın, Dedi bilmez idim anca inandım.
BELALARA Bin kere nasihat eyledim sana, Gönül düşme dedim bu deryalara, Sen guş huşunu vermedin bana, Düşürdün başımı ne belalara. Vaktin dilberinde namus ar olmaz, İkrarında sabit ber-karar olmaz, Aldatırlar seni sana yar olmaz, Gönül niçün düştün bi-vefalara. Münafık sözüne gel gitme beyim, Hatır-ı mahzunum incitme beyim, Dert-ment Emrah'a cevr etme beyim, Zird dayanılmaz bu cefalara.
BİLMEZ Surette Mevla y a aşık olanlar, Surette kakül-i Leyla'yı bilmez, Arayıp dünyada Hakk'ı bulanlar, Değil kim dünyayı ukbayı bilmez. Devlet-i dehr içre olanlar mesrur, Derunu harabdır birun ma’mur, Safi dil olmayan sofi-i mağrur, Çektiği gussa-i esmayı bilmez, Emrahî akıbet olursun fani, Tutalım ki oldun Yusuf'u sani, İsbat-ı Hak edüb nefsini tanı, Nefsini bilmeyen Mevla'yı bilmez.
VERİR Sofi müselles der içer şarabı, Gelir nısfet ile nasahat verir, Sim gibi aguşa çeker dilberi, Sorsan eğer başka bir suret verir.
Bazı dervişler var tarikte seyyah, Sorsan tarikatten değildir agah, Bir destur öğrenmiş bir de eyvallah, Yoktan mürîdana bir himmet verir. Sofi senin fendin bana yalandır. Suretperest olmak dîne ziyandır, Bilmezsin içtiğin peymane kandır, Ayine-i kalbe kudüret verir. Emrah hevadan geç istersen cemal, Terk-i heva ile kesb olur kemal, Bu dil bu güftügü bu bî-hude kal, İki alemde de nedamet verir.
|
||
